Opowiedz historię swojej miejscowości: Kołaki Kościelne

Dziś czwarty artykuł z cyklu „opowiedz historię swojej miejscowości”. Tym razem poświęcony wsi położonej na północny-wschód od Zambrowa - Kołaki Kościelne.

Miejscowość Kołaki Kościelne położona jest w centralnej części Gminy Kołaki. Historia osadnictwa na terenie gminy i miejscowości Kołaki Kościelne sięga XV w. Około 1416 roku, książę Janusz I nadał Wojciechowi Kołakowi herbu Kościesza, pochodzącemu z Kołak Jaćwiężyna (dziś Kołaki Stare k. Przasnysza) 30 włók lasu nad rzeczką Mały Dąbek z obu jej brzegami oraz 2 włóki łąk nad rzeczką Załężnicą. Na tym nadaniu powstała wieś, którą Wojciech nazwał Kołakowo, jednak nazwa ta się nie utrwaliła. Później, w miejscu pierwotnego nadania powstały Kołaki Stare - dziś Kołaki Kościelne, Kołaki-Czachy oraz Kołaki Nowe - dziś część wsi Kołaki Kościelne, a w XIX wieku również Kołaki Nowe-Dąbrowa.

W XV wieku założono w Kołakach parafię, fundatorami kościoła byli Kołakowie, na co wskazuje prawo kolatorskie przysługujące ich potomkom, które z czasem stało się prawem zbiorowym mieszkańców wsi Kołaki Kościelne, Czachy-Kołaki, Głodowo-Dąb, Gunie-Ostrów i Sanie-Dąb.Kolatorzy mieli prawo przedstawienia biskupowi swojego kandydata na proboszcza, umieszczania tablic nagrobnych w kościele oraz posiadali własne ławki. Przypuszcza się, że od początku istnienia kościoła w Kołakach, istniała tu również szkółka parafialna, niestety działająca z przerwami. Uczęszczali do niej kandydaci do stanu duchownego oraz przeznaczeni do opuszczenia rodzinnej wsi. W 1463 roku notowano tu nauczyciela Piotra. W latach 1818-1822 w szkole w Kołakach uczyło się 49 chłopców i 2 dziewczynki. Nieznana jest liczba kościołów w Kołakach. W nocy z 9-ego na 10-ego maja 1825 roku spłonął drewniany kościół, który zajął się od płonącej karczmy. Na jego miejscu, staraniem ks. Józefa Kuleszy w latach 1834-1836 wybudowano nowy, kamienny kościół pw. Wniebowzięcia NMP. Fasadę kościoła i wieżę ukończono dopiero w 1871 roku. Zasięg parafii nie ulegał większym zmianom. W 1826 roku siedmiu mieszkańców wsi Faszcze-Jabłoń poprosiło biskupa o przeniesienie ich z parafii kołakowskiej do parafii Jabłonka. Wkrótce odwołali swą prośbę informując, że proboszcz pod groźbą wypędzenia z kościoła zmusił ich do przeniesienia. W 1885 roku dziesięć osób z Faszcz ponowiło prośbę, lecz bez powodzenia. Dopiero w 1913 roku przeniesiono wsie Faszcze-Jabłoń, Rębiszewo-Zegadły, Rębiszewo-Studzianki oraz folwark Rzębiki do parafii Jabłonka Kościelna.

W XVI w. Kołakowie idąc za przykładem zamożniejszej szlachty, zaczęli używać nazwiska w formie przymiotnikowej, czyli z końcówką -ski, a nie jak dotąd w formie prymarnej. Nazwisko Kołakowski nie pochodziło od pierwotnej, średniowiecznej formy lecz od nazwy wsi (z Kołak więc Kołakowski).

Według spisu podatkowego z 1578 roku Kołaki Stare (Kolaki Antiqua) miały 10 łanów (około 180 ha) podzielonych na 9 części, z których największa liczyła 4 łany (około 72 ha) oraz dwóch zagrodników.

W XVII wieku proces rozdrobnienia ziemi w tej wsi postępował jeszcze bardziej. Kołaki Kościelne stały się typową wsią zaściankową. Poziom życia szlachty nie wiele ustępował poziomowi chłopów, ale korzystali oni w pełni ze swoich praw szlacheckich.

W 1827 roku Kołaki Kościelne miały 20 domów i 255 mieszkańców.

W 1863 roku, sporo mężczyzn z parafii kołakowskiej wzięło udział w powstaniu styczniowym. 28 listopada 1863 r. rozstrzelano Konstantego Kuleszę, syna wójta gm. Kołaki, pochodzącego ze Szczodruch. Oskarżono go o podburzanie do powstania i czytanie ludności podburzającego manifestu.

W 1864 roku, gdy nastąpiło uwłaszczenie ziemi dworskiej, w Kołakach uwłaszczono m.in. kopiarza zamieszkałego w części czworaka, która była przeznaczona dla organisty, a 40 bezrolnych chłopów otrzymało grunty poduchowne.

W czasie spisu powszechnego z 1921 roku w Kołakach Kościelnych było 70 domów i 423 mieszkańców (209 mężczyzn i 214 kobiet), z czego 334 osoby były wyznania rzymskokatolickiego i narodowości polskiej, 88 osób wyznania mojżeszowego i narodowości żydowskiej oraz jedna osoba wyznania prawosławnego, pochodzenia niewiadomego.

W 1920 roku okolice Kołak stały się areną krwawych walk. Do pierwszej potyczki doszło tu o świcie 2 sierpnia w pobliżu Zań Leśnicy. Następnego dnia 34 PP wykonując manewr przejścia na tyły oddziałów nieprzyjacielskich, został osaczony przez wojska sowieckie i niemal doszczętnie rozbity we wsi Sanie Dąb. W tym samym czasie II batalion morski stoczył krwawą potyczkę w rejonie wsi Łętowo Dąb. W 1925 roku gminę Kossaki-Rutki przemianowano na Kołaki, a z części wsi utworzono nową gminę wiejską – Rutki.

We wrześniu 1939 roku na linii Kołomyja - Czarnowo Undy doszło do potyczki z czołgami niemieckiej dywizji pancernej generała Guderiana. W 1941 roku, w pobliżu stacji kolejowej Kołaki, Niemcy zamordowali około 1000 Żydów z Rutek i Zambrowa, a w 1944 roku spacyfikowali wieś Czarnowo Undy, rozstrzeliwując 21 osób.

W czasie II Wojny pomimo terroru na terenie gminy wytworzyły się silne struktury konspiracyjne. W podziemnych leśnych schronach rozlokowano Sztab Okręgu Białostockiego Armii Krajowej. Walkę partyzancką prowadzono tu aż do ujawnienia w kwietniu 1947 roku.

Gmina Kołaki Kościelne znajduje się na obszarze, który szczególnie odczuł skutki toczących się na jego terenie wojen. Z zabytków, które przetrzymały kolejne zawieruchy wojenne, w obrębie gminy brak jest znaczących, zabytkowych zespołów przestrzennych. Cechy historycznych nawarstwień posiadają układy przestrzenne poszczególnych miejscowości, zwłaszcza tych, których rozwój i przekształcenia przestrzenne postępowały w sposób ewolucyjny. Relikty historycznego rozplanowania posiadają zwłaszcza: Gunie – Ostrów, Czachy - Kołaki oraz Gosie Małe.

Jeśli znacie inne wyjątkowe i ciekawe miejsca w powiecie zambrowskim i chcielibyście opowiedzieć o swojej miejscowości – napiszcie do nas. Postaramy się wysłuchać waszych opowieści i opublikować wybrane z nich na łamach Portalu. Na informacje i opowieści na temat lokalnej historii czekamy pod adresem [email protected].

Polecamy:
:: Opowiedz historię swojej miejscowości: Poryte Jabłoń
:: Opowiedz historię swojej miejscowości: Paproć Duża
:: Opowiedz historię swojej miejscowości: Ślub Piłsudskiego w Paproci Dużej
:: Opowiedz historię swojej miejscowości
:: 27 lat od objawień w Ostrożnem. Dziś uroczysta Msza Św.

Cykle Janusza Kuleszy:
TAMTE LATA, TAMTE DNI:
:: Cz. 10. Tragedia w Sławcu cz. 3
:: Cz. 9. Tragedia w Sławcu cz. 2
:: Cz. 8. Tragedia w Sławcu cz. 1
:: Cz. 7. Wigilia 1943 roku
:: Cz. 6. Polak Polakowi wilkiem
:: Cz. 5. Podkowa
:: Cz. 4. Nocna wizyta
:: Cz. 3. Ze wspomnień ojca Lucjana
:: Cz. 2. Piętno Oświęcimia
:: Cz. 1. Każdy kij ma dwa końce

STARSZY BRAT:
:: Cz. 10. Rozmowa z ojcem
:: Cz. 9. Miłość i okupacja
:: Cz. 8. Cień synagogi
:: Cz. 7. Luty 1942
:: Cz. 6. Kromka chleba
:: Cz. 5. Październik 1939
:: Cz. 4. Pogrzeb
:: Cz. 3. Szabas
:: Cz. 2. Święto Trąbek
:: Cz. 1. Znak krzyża

ZAPACH MOJEGO DOMU:
:: O tym jak powstało Miasto Zambrów
:: O tym, jak powstała nazwa Czerwony Bór
:: Legenda o Pysznym Janku
:: O dzikiej świni w Zambrowie
:: Ambasada
:: Kaplica na cmentarzu
:: Kara
:: Krajobraz po zamachu
:: O Henryku Chęcińskim
:: O Jankielu Manesie
:: O Tadeuszu Horochu
:: O tym, jak kobyła Baśka trafiła na bal weterynarzy
:: O tym, jak zginęła trybuna w Zambrowie
:: Opowieść Tadeusza Andrzeja Klimaszewskiego
:: Rok 1920
:: Święta Barbara

MOST DO PRZESZŁOŚCI
:: Kiedy umiera człowiek, ginie biblioteka
:: Epizod
:: O wieżach z kościoła pod wezwaniem Świętej Trójcy
:: Ślub Raisy Jabłonki
:: W letni poranek
:: Włoski ślad w Zambrowie
:: Wacław von Horoch
:: August Kaüfman
:: Kino "Modern"
:: Kino "Słońce"
:: Gordon
:: Na zambrowskim rynku
:: Z historii 71 Pułku Piechoty
:: Spółdzielnia Mleczarska „Zambrowianka” w Zambrowie