Coraz więcej ojców korzysta z zasiłku macierzyńskiego

Ojcowie coraz częściej korzystają z zasiłku macierzyńskiego, zwłaszcza w ramach urlopu rodzicielskiego. To efekt wprowadzenia w Polsce rozwiązań związanych z wdrożeniem unijnej dyrektywy work-life balance.

Prawo do urlopu ojcowskiego jest wyłącznym i samodzielnym prawem ojca, niezależnym od uprawnień matki dziecka. Ten szczególny urlop ma charakter osobisty i nie może zostać przeniesiony na inną osobę, np. na matkę dziecka. Przysługuje również ojcom adopcyjnym.

Urlop ojcowski może trwać do 2 tygodni. Należy go wykorzystać nie później niż do ukończenia przez dziecko 12. miesiąca życia. W przypadku adopcji urlop przysługuje do upływu 12 miesięcy od dnia uprawomocnienia się postanowienia o przysposobieniu, jednak nie dłużej niż do ukończenia przez dziecko 14. roku życia. Urlop ojcowski można wykorzystać  jednorazowo w całości albo podzielić go na dwie równe części - po 1 tygodniu każda.

Wysokość zasiłku macierzyńskiego za okres urlopu ojcowskiego wynosi 100 proc. podstawy wymiaru zasiłku.

Aby skorzystać z urlopu, należy złożyć wniosek do pracodawcy, w formie papierowej lub elektronicznej, nie później niż 7 dni przed planowanym rozpoczęciem urlopu. Pracodawca ma obowiązek uwzględnić wniosek złożony w terminie i kompletny. Jeżeli pracownik złoży wniosek z naruszeniem 7-dniowego terminu (np. z 3-dniowym wyprzedzeniem), pracodawca ma prawo go nie uwzględnić. W przypadku przedsiębiorców opłacających dobrowolną składkę chorobową wniosek należy złożyć samodzielnie do ZUS-u, najpóźniej na dzień przed rozpoczęciem korzystania z urlopu.

Wymiar urlopu rodzicielskiego zmienił się od 26 kwietnia 2023 r. w wyniku nowelizacji Kodeksu pracy, wdrażającej dyrektywę (UE) 2019/1158 w sprawie równowagi między życiem zawodowym a prywatnym rodziców i opiekunów.

Łączny czas trwania urlopu rodzicielskiego został wydłużony i obecnie wynosi:

• 41 tygodni – w przypadku urodzenia lub przyjęcia na wychowanie jednego dziecka,
• 43 tygodni – w przypadku urodzenia lub przyjęcia na wychowanie dwojga lub większej liczby dzieci jednocześnie.

Rodzice dzieci, które mają zaświadczenie „za życiem”, mają prawo do dłuższego  urlopu rodzicielskiego. W takim przypadku urlop może wynosić:

• 65 tygodni – gdy przy jednym porodzie urodziło się jedno dziecko,
• 67 tygodni – gdy przy jednym porodzie urodziło się dwoje lub więcej dzieci.

Kluczową zmianą wprowadzoną w 2023 r. jest 9-tygodniowa, nieprzenoszalna część urlopu rodzicielskiego, przysługująca każdemu z rodziców indywidualnie. Tego prawa nie można przekazać drugiemu rodzicowi. Jeśli nie zostanie wykorzystane, przepada.

W praktyce oznacza to, że:

• każdy z rodziców ma wyłączne prawo do 9 tygodni urlopu rodzicielskiego,
• rodzice nie mogą się podzielić tą częścią urlopu.

Prawo do nieprzenoszalnych 9 tygodni przysługuje zarówno pracującej matce, jak i pracującemu ojcu. Pozostałą częścią urlopu rodzicielskiego, czyli  23 albo 25 tygodniami ( w zależności od liczby dzieci urodzonym przy jednym porodzie), rodzice mogą podzielić się według  własnego uznania. Rozwiązanie to ma zwiększyć udział ojców w opiece nad dziećmi i jest jednym z głównych mechanizmów promowanych przez dyrektywę work-life balance. Zasiłek macierzyński za okres tych 9 tygodni urlopu rodzicielskiego wynosi 70 proc. podstawy wymiaru zasiłku. Wyjątek dotyczy sytuacji, gdy matka dziecka, nie później niż 21 dni po porodzie, złoży wniosek o wypłatę zasiłku macierzyńskiego za okres urlopu macierzyńskiego i urlopu rodzicielskiego w pełnym wymiarze. Wówczas wysokość zasiłku wynosi 81,5 proc. podstawy wymiaru zasiłku.

Wniosek o urlop rodzicielski składa się podobnie jak wniosek o urlop ojcowski, jednak z większym wyprzedzeniem, nie później niż 21 dni przed rozpoczęciem korzystania z tego urlopu. Przepisy przewidują również możliwość rezygnacji z urlopu rodzicielskiego. Aby wrócić do pracy, należy złożyć pisemny wniosek co najmniej 21 dni przed planowanym powrotem. Powrót do pracy wymaga zgody pracodawcy.

Zasiłek macierzyński za okres urlopu rodzicielskiego może być:

• wykorzystany jednorazowo albo
• podzielony na maksymalnie 5 części.

Ostatnia część urlopu może przypadać do końca roku kalendarzowego, w którym dziecko ukończy 6 lat. W przypadku dziecka przyjętego na wychowanie urlop może być wykorzystany do ukończenia przez nie odpowiednio 7., 10. albo 14. roku życia - w zależności od sytuacji. 

Celem dyrektywy work-life balance było m.in. zwiększenie udziału ojców w opiece nad dziećmi oraz ułatwienie kobietom powrotu na rynek pracy. Dane z ubiegłego roku pokazują, że nowe rozwiązania realnie wpływają na decyzje rodziców i prowadzą do stopniowej, ale trwałej zmiany modelu korzystania z urlopów rodzicielskich w Polsce. Dotyczy to zwłaszcza części urlopu, która przysługuje wyłącznie drugiemu rodzicowi.