Starszy Brat - cz. 7 - Luty 1942

Dziś, w ramach naszego cyklu „Starszy Brat” publikujemy siódmą część opowieści Janusza Kuleszy o losach Żydów z Zambrowa.

Od autora.
Żydzi są naszymi starszymi braćmi w wierze. Do Polski przybyli już w średniowieczu. Zaadaptowali się tu bardzo szybko, znajdując dogodne miejsce dla swojej egzystencji. Polska była bowiem „państwem bez stosów”. W niedługim czasie okazało się, że kasa królewska „stoi” na żydowskich pieniądzach. Do Zambrowa przybyli z pobliskiej Jabłonki w latach 60-tych XVII w. Zasiedlenia ich dokonała tamtejsza gmina żydowska, tam też chowano pierwszych Żydów z Zambrowa. Jacy byli? Co po nich zostało? Dzisiaj jedynie zdewastowany kirkut i wspomnienia. Oto kilka z nich, spisanych na podstawie wspomnień Zambrowiaków.


Luty 1942

To był pamiętny luty 1942 roku. Do dziś go pamiętają niektórzy Zambrowiacy. Siarczyste mrozy dawały się we znaki. Właśnie takiego dnia Niemcy nakazali w swoim zarządzeniu dotyczącym właścicieli gospodarstw gminy Zambrów, aby nad ranem stawili się zaprzęgami konnymi na ulicy Czyżewskiej. Furmanki miały być niczym nie wyściełane, gotowe do transportu. Padło na Aleksandra Gawrychowskiego z Woli Zambrowkiej. Wysłał więc z zaprzęgiem konnym swojego pracownika, Czesława Kalinowskiego. Kiedy ten dotarł do punktu zbornego, ujrzał rzędy podobnych zaprzęgów. Zaraz też podjechały niemieckie ciężarówki, z których wyładowano Żydów. Kalinowski zauważył kobiety, mężczyzn i małe dzieci. Niemcy kazali im wsiadać na furmanki. Tak czekali cztery godziny na siarczystym mrozie. Wreszcie ruszyli w kierunku Czyżewa. Gdy któryś z Żydów opuścił na chwilę furmankę, był zabijany bez ostrzeżenia, strzałem z karabinu. Ci, którzy umierali z zimna, byli wyrzucani na pobocze. Przepełniona furmanka, którą powoził Kalinowski, pustoszała. Był on świadkiem dramatu całej rodziny. Słyszał głosy dzieci, które co chwila skarżyły się matce: "Mame kalt!" (mamo zimno). Głosy ucichały, a ciała dzieci, jedne po drugim, zsuwano z furmanki. Do Czyżewa dotarła tylko jedna kobieta i kilku mężczyzn. Co niektóre furmanki były puste. Tych, którzy przeżyli, zapakowano do bydlęcych wagonów i zawieziono do Treblinki, gdzie zostali zgładzeni.

---

Poniżej zamieszczamy zbiór linków do poprzednich części cyklu opowiadań o losach Żydów z Zambrowa „Starszy Brat” oraz linki do wszystkich części wcześniej publikowanych cykli: „Zapach Mojego Domu” i „Most do Przeszłości”.

STARSZY BRAT:
Cz. 6. Kromka chleba
Cz. 5. Październik 1939
Cz. 4. Pogrzeb
Cz. 3. Szabas
Cz. 2. Święto Trąbek
Cz. 1. Znak krzyża

ZAPACH MOJEGO DOMU:
O tym jak powstało Miasto Zambrów
O tym, jak powstała nazwa Czerwony Bór
Legenda o Pysznym Janku
O dzikiej świni w Zambrowie
Ambasada
Kaplica na cmentarzu
Kara
Krajobraz po zamachu
O Henryku Chęcińskim
O Jankielu Manesie
O Tadeuszu Horochu
O tym, jak kobyła Baśka trafiła na bal weterynarzy
O tym, jak zginęła trybuna w Zambrowie
Opowieść Tadeusza Andrzeja Klimaszewskiego
Rok 1920
Święta Barbara

MOST DO PRZESZŁOŚCI
Kiedy umiera człowiek, ginie biblioteka
Epizod
O wieżach z kościoła pod wezwaniem Świętej Trójcy
Ślub Raisy Jabłonki
W letni poranek
Włoski ślad w Zambrowie
Wacław von Horoch
August Kaüfman
Kino "Modern"
Kino "Słońce"
Gordon
Na zambrowskim rynku
Z historii 71 Pułku Piechoty
Spółdzielnia Mleczarska „Zambrowianka” w Zambrowie